හෘදයාබාධයක් හෙවත් හෘද පටක මිය යාම (Myocardial Infarction) ලොව පුරා මරණ සඳහා ප්රධානතම හේතුවකි. බොහෝ විට හෘදයාබාධයක් යනු හදිසියේ සිදුවන්නක් වුවද, එය ශරීරය තුළ වසර ගණනාවක් තිස්සේ ගොඩනැගුණු රෝගී තත්ත්වයක ප්රතිඵලයකි. මෙම ලිපිය කියවීමෙන් ඔබට ඔබේ හෝ ආදරණීයයෙකුගේ ජීවිතය බේරා ගැනීමට අවශ්ය දැනුම ලැබෙනු ඇත.
1. හෘදයාබාධයක් යනු කුමක්ද?
සරලව කිවහොත්, හදවතට රුධිරය සැපයීම අවහිර වීමයි. හදවතට ඔක්සිජන් සහ පෝෂ්ය පදාර්ථ ගෙන යන ධමනි (Coronary arteries) තුළ කොලෙස්ටරෝල් සහ මේද තැන්පත් වී (Plaque) අවහිර වූ විට, එම ප්රදේශයට රුධිරය ගලා යාම නතර වේ. එවිට හෘද පේශි මිය යාම ආරම්භ වේ.
2. හඳුනා ගත හැකි රෝග ලක්ෂණ (සවිස්තරාත්මකව)
බොහෝ දෙනා සිතන්නේ හෘදයාබාධයකදී පපුව අල්ලාගෙන බිම ඇද වැටෙන බවයි. නමුත් සැබෑ ජීවිතයේදී රෝග ලක්ෂණ මීට වඩා සියුම් විය හැක.
ප්රධාන ලක්ෂණ:
* පපුවේ වේදනාව: පපුව මැද තද ගතියක්, පීඩනයක්, මිරිකනවා වැනි හැඟීමක් (අලියෙක් පපුව මත වාඩි වී සිටිනවා වැනි). මෙය විනාඩි කිහිපයක් පවතින අතර විවේක ගත්තද අඩු නොවේ.
* වේදනාව පැතිරීම: පපුවේ සිට වම් අත, උරහිස, බෙල්ල, හක්ක (Jaw) හෝ පිටුපසට (Back) වේදනාව ගමන් කිරීම.
අවධානය යොමු කළ යුතු "කුඩා" ලක්ෂණ:
* ගැස්ට්රයිටිස් (Gastritis) ලෙස වරදවා වටහා ගැනීම: පපුවේ දැවිල්ල (Heartburn) හෝ බඩේ ඉහළ කොටසේ වේදනාව හෘදයාබාධයක ලක්ෂණයක් විය හැක.
* අධික තෙහෙට්ටුව: සාමාන්ය වැඩක් කළ විට වෙනදාට වඩා වැඩි මහන්සියක් දැනීම.
* සීතල දහඩිය: කාමර උෂ්ණත්වය සාමාන්ය මට්ටමක තිබියදීත් ඇඟ සීතල වී දහඩිය දැමීම.
* හුස්ම ගැනීමේ අපහසුව: පපුවේ වේදනාවක් නොමැතිව වුවද හුස්ම හිරවන ගතියක් ඇති වීම.
* කැස්ස: දිගටම පවතින කැස්සක් සමග රෝස පැහැති සෙම පිටවීම (මෙය හෘද අකර්මණ්ය වීමේ ලක්ෂණයකි).
කාන්තාවන්ට සහ දියවැඩියා රෝගීන්ට විශේෂයි:
* කාන්තාවන්: බොහෝ විට පපුවේ තදබල වේදනාවට වඩා හුස්ම හිරවීම, ඔක්කාරය, වමනය සහ අධික තෙහෙට්ටුව අත්විඳියි.
* නිහඬ හෘදයාබාධ (Silent Heart Attack): දියවැඩියා රෝගීන්ගේ ස්නායු දුර්වල වී ඇති නිසා ඔවුනට පපුවේ වේදනාව නොදැනී හෘදයාබාධයක් ඇති විය හැක. ක්ලාන්තය හෝ හුස්ම හිරවීම පමණක් ඇති විය හැක.
3. හෘදයාබාධයක් ඇති වූ වහාම කළ යුතු දේ (First Aid)
මෙහිදී සෑම තත්පරයක්ම වටී. "කාලය යනු හෘද පේශි වේ" (Time is Muscle).
* වහාම ක්රියාත්මක වන්න: රෝග ලක්ෂණ දැනී විනාඩි 5ක් ඇතුළත වේදනාව අඩු නොවන්නේ නම්, වහාම ගිලන් රථයක් අමතන්න (ශ්රී ලංකාවේ නම් 1990 සුව සැරිය). පුද්ගලික වාහනයක යනවාට වඩා ගිලන් රථයක් ආරක්ෂිතය.
* විවේක ගන්න: රෝගියා බිම හෝ පුටුවක වාඩි කරවා, දණහිස් මඳක් ඉහළට නවාගෙන (W අකුරේ හැඩයට) හේත්තු වී සිටීමට සලස්වන්න. මෙය හදවතේ බර අඩු කරයි. ඇවිදීමට ඉඩ නොදෙන්න.
* ඇස්ප්රීන් (Aspirin): රෝගියාට ඇස්ප්රීන් ආසාත්මිකතාවක් නැත්නම්, 300mg ද්රාව්ය ඇස්ප්රීන් (Soluble Aspirin/ Disprin) පෙත්තක් හපලා ගිලීමට දෙන්න. හැපීම මගින් එය ඉක්මනින් රුධිරයට එක්වී රුධිර කැටි දිය කිරීමට උදව් වේ.
* GTN ස්ප්රේ හෝ පෙති: රෝගියා දැනටමත් හෘද රෝගියෙක් නම් සහ වෛද්යවරයා GTN (දිව යට තබන පෙති) ලබා දී ඇත්නම් එය භාවිතා කරන්න.
* CPR ලබා දීම: රෝගියා සිහිසුන් වී හුස්ම ගැනීම නතර වුවහොත් පමණක් පපුව මැදට තද කරමින් හෘද සම්බාහනය (CPR) ආරම්භ කරන්න.
4. රෝහලට ගිය පසු සිදුවන්නේ කුමක්ද?
රෝහලේදී වෛද්යවරුන් පහත පරීක්ෂණ සිදු කරයි:
* ECG (ඊ.සී.ජී): හදවතේ විද්යුත් ක්රියාකාරිත්වය පරීක්ෂා කිරීම.
* රුධිර පරීක්ෂණ (Troponin): හෘද පේශිවලට හානි වී ඇත්දැයි බැලීමට.
* Angiogram (ඇන්ජියෝග්රෑම්): කැතීටරයක් යවා හිරවී ඇති රුධිර නාල හඳුනා ගැනීම.
ප්රතිකාර ක්රම:
* Angioplasty (Stenting): හිරවී ඇති නාලය තුළට කුඩා බැලූනයක් යවා එය විවෘත කර දැලක් (Stent) තැන්පත් කිරීම.
* Bypass Surgery (CABG): අවහිර වූ ස්ථානය මගහැර රුධිරය ගමන් කිරීමට අලුත් මාර්ගයක් සැකසීම.
5. අවදානම් සාධක (Risk Factors)
ඔබට පාලනය කළ හැකි සහ නොහැකි සාධක ඇත.
පාලනය කළ හැකි දේ:
* දුම්පානය සහ මත්පැන් පානය.
* අධි රුධිර පීඩනය (High Blood Pressure).
* අධික කොලෙස්ටරෝල් (High Cholesterol).
* දියවැඩියාව (Diabetes).
* ස්ථුලතාවය (Obesity) සහ ව්යායාම මදකම.
* ආතතිය (Stress).
පාලනය කළ නොහැකි දේ:
* වයස (වයස 45ට වැඩි පිරිමි සහ 55ට වැඩි කාන්තාවන්).
* පවුල් ඉතිහාසය (ජානමය බලපෑම).
6. වළක්වා ගැනීමට ජීවන රටාව වෙනස් කරගමු
* ආහාර පාලනය: ලුණු, සීනි සහ තෙල් (විශේෂයෙන් සංතෘප්ත මේදය) අඩු කරන්න. දිනකට එළවළු සහ පලතුරු වර්ග 5ක්වත් ආහාරයට ගන්න. මාළු, ඇට වර්ග සහ පියලි ඇට (Dhal/Chickpeas) හදවතට හිතකරයි.
* ව්යායාම: සතියකට අවම වශයෙන් විනාඩි 150ක් මධ්යම ප්රමාණයේ ව්යායාම (වේගයෙන් ඇවිදීම, පිහිනීම) කරන්න.
* බර අඩු කරගැනීම: ශරීර ස්කන්ධ දර්ශකය (BMI) 18.5 - 24.9 අතර පවත්වා ගන්න.
* දුම්පානය නවත්වන්න: දුම්පානය නතර කර වසරක් ගත වූ විට හෘදයාබාධ අවදානම 50% කින් අඩු වේ.
වැදගත් මූලාශ්ර සහ සබැඳි (Sources)
මෙම තොරතුරු පහත ජාත්යන්තර සහ දේශීය සෞඛ්ය මාර්ගෝපදේශ ඇසුරෙන් සකසා ඇත:
* ලෝක සෞඛ්ය සංවිධානය (WHO) - හෘද වාහිනී රෝග පිළිබඳ දත්ත.
* ඇමරිකානු හෘද සංගමය (American Heart Association) - හෘදයාබාධ හඳුනා ගැනීම.
* ශ්රී ලංකා හෘද රෝග සංගමය (Sri Lanka Heart Association).
* NHS (UK) - හෘදයාබාධ ප්රතිකාර මාර්ගෝපදේශ.
වියාචනය (Disclaimer): මෙම ලිපිය දැනුවත් කිරීම සඳහා පමණි. ඔබට යම් රෝගී තත්ත්වයක් ඇත්නම් හෝ හෘදයාබාධ ලක්ෂණ මතු වුවහොත් වහාම වෛද්ය උපදෙස් ලබාගන්න.